Wednesday, November 7, 2012


KA’IDOJIN RUBUTUN KALMOMI DA YA KAMATA A SANI, KAFIN RUBUTU CIKIN HARSHEN HAUSA.
 
Tun lokaci mai tsawo da ya shude, na lura da kura-kurai wajen rubutu cikin harshen  Hausa. Na lura da hakan ne, sakamakon karance-karancen mukalolin da aka rubuta cikin harshen Hausa, littattafan Hausa, littattafan hikayoyin da aka rubuta cikin harshen Hausa, wasikun da aka rubuto mini, rubuce-rubucen da ake yi a jikin motocin hawa, irin su manya motoci, misali, rokoki, Daf-Daf da dangoginsu. Bas-bas har zuwa mashina da kekuna da muke hawa. Na sake lura da kura-kuran ma a rubuce-rubucen da ake yi a gaban shaguna don talla, da kuma rubuce-rubucen da ake yi a jikin allunan kan hanya.
            Kura-kuran sun hada da: Rubuta kalmomin Hausa barkatai, hada kalmomin Hausa ba a wajen da ake hadawa ba, ko raba kalmomi ba a wajen da ake rabawa ba (Word margins and divisions), ko kuma kalmomin su kunshi bakake iri daban-daban, wanda a ka’ida ba haka ya kamata su zo a rubutu ba, da kuma cusa kalmomi ba a muhallin su ba, wani lokaci kuma rashin amfani da ka’idojin rubutu (Orthography) a wajen da suka dace, ko kuma rashin amfani da su ma kwata-kwata da matsaloli da suka yi cacukwi da rubutu cikin harshen Hausa.
            Kodayake wannan ya faru ne, sakamakon ba asalin Hausawa ne, suka fitar da Manhaja ko Jadawalin rubutun Hausa ba. Idan aka koma ga tarihi za a ga irin su Farfesa Neil Skinner, Daraktan Hukumar NORLA da George Percy Bargery, Mawallafin Kamusun Hausa da Hanns Vischer, wanda ake kira Dan Hausa da Dokta R. M. East, Shugaban Hukumar Talifi da Mista. L. C. Giles, Editan farko Bature na jaridar Gaskiya Ta Fi Kwabo da sauransu, su ne suka fitar da yadda za a yi rubutun Hausa. Kasancewar su ba Hausawa ba, bugu da kari ba su san furucin Hausa da kuma kalmomin sosai ba, sai rubutun Hausa ya taso cikin hajijiya da kuma rudani, wanda ya janyo har zuwa yanzu ake ta tafka kura-kurai, rubutun kuma ya ke ta tafiya da dingishi, face wadanda suka tashi tsaye, don fahimtar yaya ka’idojin rubutun Hausa suke kafin su yi rubutun Hausar.
            Sakamakon matsalolin da suka cunkushe rubutun Hausa, sai aka yi manyan taruka guda uku, domin daidaita ka’idoji da kuma kalmomin Hausa. Taron farko an yi shi ne, a Birnin Bamako da ke kasar Mali, daga 28, ga watan Fabrairu, zuwa 5, ga watan Maris a shekara ta 1966. Taro na biyu an yi shi ne, a Jami’ar Ahmadu Bello da ke Zariya, a ranar 21, ga watan Yuni a shekarar 1970, sai kuma na ukun da aka yi a Cibiyar Nazarin Harsunan Najeriya, a cikin Jami’ar Bayero da ke Kano, a watan Satumbar shekarar 1972. A cikin wadannan tarurrukan an yi gyare-gyare wa ka’idojin rubutun Hausa na cikin littafin ‘Hausa Spellings’, littafin da turawa suka dora Hausawa kansa a hanyar rubutu, wanda kuma shi ke dauke da Manhaja da Jadawalin rubutun Hausa.
            Sai dai duk da gyare-gyaren da aka yi wa ka’idojin rubutun da kuma kalmomin Hausa, sai ya zamanto tsugune ba ta kare ba, wato ba rabu da Bukar ba, an haifi Habu, inda al’amarin ya koma ana kukan targade sai ga karaya, domin an dada rikita mutane ne, wanda ya sa a rubutu guda sai ka ga ana amfani da tsohuwar ka’ida da kuma sabuwar ka’ida. Haka abubuwa suka yi ta tafiya a kudundune, ba tare da kuma an samu mafita ba, wannan matsalar ta ci gaba da ci wa masana ilmin harshen Hausa tuwo a kwarya. Da tura ta kai bango ne, ganin ruwa yana neman karewa dan kada bai gama wanka ba, ma’ana ganin rubutu cikin harshen Hausa na neman ya ci tura, sai masana ilmin harshe na kasar Jamhuriyar  Nijar suka gayyaci takwarorinsu na Najeriya, inda a nan suka shirya wani gagarumin taro a birnin Yamai, a Cibiyar Harshe da Tarihi ta Sarrafa Adabin Baka a Turance (Centre for Linguistic and Historical Studies by Oral Traditions ), a karkashin jagorancin Majalisar Hadin Kan Afirka (OAU), wanda yanzu ta
dawo Tarayyar Afrika (AU), an yi taron ne tun daga ranar 7 zuwa 12 ga watan Janairu, a shekarar 1980.
Daga farko sun daidaita kawunansu a Bakake da Wasulla da Auren Wasulla da kuma Tagwan Bakake, kana daga bisani suka daidaita ka’idojin rubuta kalmomi.
            Ga abubuwan da suka zayyana kamar haka:
 
BAKAKE
Bakaken da aka yarda da su, su ne:
 
KANANA: b, b’(mai lankwasa), c, d, d’ (mai lankwasa), f, g, h, j, k, k’(mai lankwasa), l, m, n, r, s, t, w, y, ’y, z 
MANYA:   B, B’ (mai lankwasa), C, D, ‘D (mai lankwasa), F, G, H, J, K, K’ (mai lankwasa), L, M, N, R, S, T, W, Y, ’Y, Z
 
WASULLA
 
KANANA: a, e, i, o, u
MANYA:  A, E, I, O, U
 
AUREN WASULLA
 
KANANA: ai        au         maimakon      ay      aw
MANYA:   AI      AU       maimakon       AY    AW
 
TAGWAN BAKAKE
 
KANANA:  fy, gw, gy, kw, ky, kw(mai lankwasa), ky (mai lankwasa), sh, ts
MANYA:    FY, GW, GY, KW, KY, KW (mai lankwasa), KY (mai lankwasa), SH, TS
 
KA’IDOJIN RUBUTA KALMOMI
Da suka dawo ka’idojin rubuta kalmomi kuma, sun fito da dokoki goma sha uku (13).  Ga ka’idojin rubuta kalmomin da aka fitar a taron da aka yi a kasar Nijar kamar haka:-
 
 (1). MANYA  BAKAKE
 
Wannan ya kasu kashi biyu ne:
(1a). Duk jimloli suna farawa da manya baki.
Misali: Gobe zan je kasuwa.
            Jiya na ci tuwo.
(1b). A rubuta manya bakake a farkon zanannun sunayen mutane da kuma wurare.
Sunayen mutane:  Adamu, Shamsiyya, Haruna, Mahmud.
Sunayen wurare: Jami’ar Maiduguri, Asibitin Murtala, Bauchi, Kano.
 
(2). Ba a yarda a yi amfani da bakin P a rubutun Hausa ba , sai dai F. Amma  za a iya amfani da P a cikin zanannun sunaye kamar haka:
 Palasdinu       ba        Falasdinu      ba.
 Paris               ba       Faris              ba.
 Sipikin           ba        Sifikin           ba.
 Mustapha      ba        Mustafa      ba.
Amma za a iya rubuta harafin P idan ta zo cikin Kalmar amsa-kama, kana sun amince a rubata Fensiri  da Panko, maimakon Pensiri da Panko
 
(3). Ana amfani da wadannan ka’idojin wajen rubuta bakaken M ko na N.
(3i). A yi amfani da M a tsakiyar kalma, idan bakin B, B (mai lankwasa), F, ko da harafin M ne yake gaban M din, a rubuta M, misali:
 
(a). Tambaya        ba             Tanbaya             ba.
      Jimbiri           ba                 Jinbiri               ba.
      Gammo           ba              Ganmo               ba.
      
(b). Amma a rubuta N a sauran muhallai, misali:
     Gansheka         ba           Gamsheka            ba.
     Gungume        ba           Gumgume            ba.
     Ganzaki           ba           Gamzaki              ba.
     Tuntube          ba          Tumtube               ba.
     Kanwa            ba          Kamwa                 ba.
(c). Ana rubuta N a karshen kalmomi, ko da kalmomin da ke gaba sun fara ne da bakaken                 B, B (mai lankwasa), F, ko M, misali:
   Gidan Bala                 ba                    Gidam Bala                   ba.
   Ramin  bera                ba                    Ramim bera                   ba.
   An fasa                       ba                    Am fasa             ba.
   Sabon maho               ba                    Sabom  maho                ba.
(d). Idan kalma tana karewa da M ne a karshen ta sai a rubuta M din: 
       Malam Ali  ba        Malan Ali                      ba.
       Kullum                   ba        kullun               ba.
      Mutum daya            ba        Mutun daya       ba.
(e). Kalmomin amsa-kama masu karewa da M, sai a rubuta M din:
     Jimgim         ba        Jingin                ba.
     Sukutum      ba        Sukutun ba.
     Kundum      ba        Kundun             ba.
(4). Bakaken nasaba da  na mallaka.
     (1).Bakaken nasaba, watau da N da R, ba sa sajewa da bakaken da ke gabansu:
       (a)   Sarkin makafi  ba        Sarkim makafi               ba.
              Akwatin fata                ba       akwatim fata                 ba.
              Sarkin fada                  ba       Sarkim fada                   ba.
              Sarkin baka                 ba       Sarkin baka                   ba.
       (b)  Ranar dariya                 ba        Ranad dariya                 ba.
             Ranar kuka                   ba        Ranak kuka                   ba.
             Ranar tashi                    ba        Ranat tashi                     ba.
   (2). Bakaken mallaka, watau N da R ba sa sajewa da bakaken da ke gaba da su.
        (a). Gonakinmu                  ba        Gonakimmu                   ba.
              Rigunanmu                   ba        Rigunammu                    ba.
              Matanmu                     ba        Matammu                      ba.
      
       (b). Gonarmu                      ba        Gonammu                      ba.
             Rigarmu                        ba        Rigammu                       ba.
            Motarmu                       ba        Motammu                     ba.
(5). Bakin R mai zuwa karshen fi’ilan haddasau ba ya sajewa da bakin da ke biye da shi, misali:
  (a). Mayar da shi.                    ba        Mayad da shi                ba.
        Sayar masa da shi.             ba        Sayam masa da shi        ba
        Mayar wa Ali shi.  ba        Mayaw wa Ali shi          ba.
 
(b). Motar da ka shiga.            ba        Motad da ka shiga         ba
        Sakar da ta yanke             ba        Sakad da ta yanke         ba.
        Hular da ya karba              ba        Hulad da ya karba         ba.

(6). Ana rubuta karan-dori wajen rubuta tagwan kalma:
       Fadi-tashi               ba        Fadi tashi                       ba.
       Kwan-gaba            ba        Kwan gaba                    ba.
       Bar-ni-da-mugu     ba        Bar ni da mugu  ba.
(7). Ana rubuta kalmomin jam’u a hade kamar haka:
       Komai                    ba                    Ko mai              ba.
      Kowa                      ba                    Ko wa               ba.
      Ko’ina                     ba                    Ko ina               ba.
      Koyaushe                ba                    Ko yaushe         ba.
      Kowanne                ba                    ko wane           ba.
      Kowane                  ba                    Ko  wane          ba.
      Kowadanne ba                    Ko wadanne      ba.
(8). Ana rubuta wadannan zagagen fi’ilan a hade:
    (a). Yakan     rubuta               ba       Ya kan              rubuta               ba.
          Takan          “                   ba        Ta kan                   “                   ba.
          Nakan         “                   ba        Na kan                   “                  ba.
          Mukan        “                   ba        Mu kan                  “                  ba
          Kukan          “                  ba        Ku kan                   “                  ba.
          Sukan          “                  ba        Ku kan                   “                  ba.
          Kikan           “                  ba        Ki kan                    “                  ba.
          Kakan          “                  ba        Ka kan                  “                   ba.
          Akan            “                  ba        A kan                    “                   ba.
   
(b). Yana       rubutawa          ba        Ya na                rubutawa          ba
          Tana              “                 ba        Ta na                       “                 ba.
          Ina                “                 ba        I na                        “                 ba.
         Muna             “                 ba        Mu na                     “                 ba.
         Kuna              “                 ba        Ku na                      “                 ba.
         Suna              “                 ba        Su na                      “                 ba.
         Kina               “                 ba        Ki na                       “                 ba.
         Kana              “                 ba        Ka na                      “                 ba.
         Ana                “                 ba        A na                        “                 ba 
 


(c).  Yake        rubutawa          ba        Ya ke                rubutawa          ba
         Take               “                 ba        Ta ke                        “                ba.
          Nake             “                 ba        Na ke                       “                ba.
          Muke            “                 ba        Mu ke                      “                ba.
          Kuke             “                 ba        Ku ke                       “                ba.
          Suke             “                 ba        Su ke                       “                ba.
          Kike              “                 ba        Ki ke                        “                ba.
         Kake             “                  ba        Ka ke                       “                ba
         Ake               ”                  ba        A ke                        “                ba.
  
(d). Ana so kuma a rubuta kamar haka:-
      Ta       rubuta.
        Mun        “  
        Kun         “    
        Kin          “    
        Ka          “    
        Sun         “    
        Ya           “    
        An           “
                                    da sauransu
(9).  Zagagen fi’ili masu nuna lokaci mai zuwa ana rubuta su ne:
       Zai           tafi.
      Zan          tafi .
       Za mu      tafi        ba        Zamu    tafi        ba.
       Za ku        tafi        ba        Zaku     tafi        ba.
       Za su         tafi        ba        Zasu      tafi        ba.
       Za ki         tafi        ba        Zaki      tafi        ba.
       Za ka        tafi        ba        Zaka     tafi        ba.
       Za a          tafi        ba        Za’a      tafi        ba.

(10). Ana rubuta kalmomi masu ma’ana a wawware cikin jimla:
        Ya sa ni in ba ka kudi.
         Abin da ya sa ya fi shi cancanta shi ne…..
        Na tsai da kai don mu yi kallon tare.
(11)(a) Ana rubuta abin malllaka hade da gajeriyar kalmar mallaka:
           Dokina               ba        Doki     na         ba.
           Rigarsa               ba        Rigar     sa         ba.
          Zanenta               ba        Zanen    ta         ba.
     (b) Amma rubuta abin mallaka daban, kuma doguwar kalmar mallaka daban:
      Wani  doki  nawa                ba        Wani dokinawa ba.
      Wata riga tawa                    ba        Wata rigatawa               ba.
       Wani zane nata                   ba        Wani zanenata               ba.
(12) Ba a hade wakilin-suna mafa’uli da kowace kalma:
       Ya ba ni                ba        Ya bani                         ba.
       Mun sa shi ba        Mun sashi                      ba.
       Ana kiran ka          ba        Ana       kiranka             ba.
(13) sannan ana rubuta 
        Saboda                ba        Sabo     da                    ba.
        Watakila               ba        Wata kila                       ba.
Bayan sun fitar da wadannan ka’idojin rubutun kalmomi ne, suka sake fito da wasu ka’idoji da ya kamata abi wajen rubuta wadannan:
 
Shi ne                ba        shine                ba.
Ita ce                ba        Itace                 ba.
Mu ne               ba        Mune                ba.
Kai ne               ba        Kaine                ba.
Ke ce                ba        Kece                 ba.
Su ne                ba        Sune                 ba.
Ku ne                ba        Kune                 ba.
Ni ne                 ba        Nine                  ba.
 
(2) haka a rubuta:

Ya yi            ba        Yayi                  ba.
Ya ci             ba       Yaci                  ba.
Ya tafi           ba           Ya tafi               ba.
 Ya je             ba       Yaje                  ba.
 Ya fi              ba       Yafi                   ba.
  Ya ki             ba       Yaki                  ba.
   Ta ki              ba       Taki                   ba.
   Ta yi             ba       Tayi                   ba.
 
Idan muka dawo ga ka’idojin rubutu (orthography), nan ma kura-kurai suna nan bila adadin. Lura da hakan ne ya sanya na yi dan takaitaccen fashin baki kan yadda ake amfani da ka’idojin rubutu, wajen rubutu cikin harshen Hausa.
 
(1). AYA (Full Stop) (.)
            Ana amfani da aya a rubutu wajen da ake bukatar cikakkiyar tsayawa, ko saukar da  numfashi gaba daya. Idan har an yi aya a rubutu, to wata jimla ko zance ko magana mai zaman kanta za a shiga, ko kuma rubutu ya kare. Bayan Aya in har za a ci gaba da rubutu, to da babban baki ake fara rubutu, misali:
     (1). Idris ya ci abinci ya koshi. Da yammaci kuma sai ya tafi rafi debo ruwa.
    (2). Shamsiyya ta tafi kasuwa.
A jimla ta biyu an nuna jimla ta riga ta kare, wanda hakan ne ya sanya aka yi Aya a rubutun. Ana amfani da Aya wajen takaita batu, misali, Mal. A. Shehu maimakon Malam Adamu Shehu.
 
(2). WAKAFI (COMMA) (,).
            Ana amfani da wakafi a rubutu wajen da ake bukatar ‘yar karamar dakatawa ko saukar da numfashi kadan. Bayan an yi wakafi a rubutu karamin baki ne yake biyo baya, kasancewar an dan hutasar da mai karatu ne, don ya samu ya daidaita numfashinsa; don kuma karutan ya yi masa ma’ana da kuma dadi. Misali:
(a)    Musa ya tafi kasuwa dazu-dazu, don ya sayo yadin sallarsa. Ka ga an bayyana Musa ya tafi kasuwa, sannan sai aka yi wakafi, don a hutasar da mai karatu, daga bisani kuma aka karasa rubutun  da cewa ‘don ya sayo yadin sallarsa.’
 
(3). ALAMAR TAMBAYA (QUESTION MARK) (?).
            Wannan tana daga cikin ka’idojin rubutu, masu matukar amfani a rubutu, domin tana bambance ma’anar jimla, zance ko magana, inda take nuni da tambaya aka  yi, ba wai zance haka ba (statement). Ma’ana, ana kore wa mai saurare ko mai karatu jahilci. Kana duk inda aka yi alamar tambaya, to ana ja yayin karantawa. Haka shi ma mai karantawa ana so ya ja yayin karantawar.
            (1) Maryam ta je asibiti jiya.    Zance (Statement).
            (2) Maryam ta je asibiti jiya ?  Tambaya (Interrogation).
Jimla ta farko ta nuna Maryam ta riga ta je asibiti jiya. Amma sakamakon alamar tambaya da aka yi a jimla ta biyu, sai  ma’anar ta canza, inda ake tambayar ko Maryam ta je asibiti jiya.
            Babban baki ne yake zuwa bayan an yi alamar tambaya a rubutu. Misali:
(a). Yaushe rabon duniyar siyasar kasar nan da ayyeyare ? Ina jin tun lokacin jamhuriya ta farko, hana rantsuwa zuwa farkon jamhuriya ta biyu.
 
(4). ALAMAR MOTSIN  RAI (EXCLAMATION MARK) (!).
            Ana amfani da alamar motsin rai, wajen sanar da mai karatu wani abu na takaici, tsoro, kaduwa, mamaki da sauransu. Misali:
            (a). Wayyo Allahna !
            (b). Ah ! Ya kashe ni.
            (c). Oh ! Abin da mamaki, dan akuya da wanke-wanke.
            (d). Ya cire min ido !
            Bayan an yi alamar motsin rai a rubutu, babban baki ne, yake biyo baya in har za a ci gaba da rubutu. Misali:
            Ah ! Na shiga uku, na lalace.
            Das ! Gabansa ya buga.
            Zambur ! Ta mike kamar wacce aka tsikara da tsinin mashi.
            Sun yi masa caa ! Kasuwar kuda.
(5). BAKA BIYU (BRACKET OR PARENTHESIS) ( ).
            Ana amfani da baka biyu a rubutu wajen karin bayani ga mai karatu, wato kara fito da ma’anar me ake nufi a zance, jimla ko maganar da aka yi.
            (a). Da sanyi safiya Abubakar ya bar jiharsa (Bauci).  Ka ga an ji Abubakar ya bar jiharsa, to amma wani zai so ya ji ina ne jihar Abubakar, amma da aka sa a cikin baka biyu, sai ya gamsar da mai karatu.
            (b). Sai a watan Satumbar  shekara ta 1927, aka samu wani mutum (dan kasar Sudan) da ya fitar da mutane daga duhun jahilci..
            Ana amfani da baka biyu, wajen sakaye wani batu da bai danganci rubutun da ake yi ba. Misali, ana rubutu cikin harshen Hausa, sai wata kalma ta shigo, ba ta Hausa ba, ko kuma an fadi ma’anarta da Hausa, amma kuma an fi saninta da Turanci, ko kuma dai ana so a santa cikin harshen Turanci, to sai a sanya ta cikin baka biyu. Misali,
            Amina ta dafa miyar tumatir (stew) da safe. Ka ga wani idan ya ji an ce, an yi miyar tumatir, abin zai ba shi mamaki, amma kasancewar an sa Kalmar stew, cikin baka biyu, kuma da ma an fi sanin miyar tumatir din da sunan  stew, sai ya zamanto an fi fahimtar jimlar.
            Ana amfani da baka biyu wajen sakaye takaitattun harrufa. Misali,  Hadaddiyar Daular Larabawa (UAE), Babban Bankin Najeriya (CBN).
            Yayin da ake amfani da baka biyu, wakafi, alamar tambaya ko aya duka suna iya biyo baya, ya danganci yaya jimlar, zancen ko maganar ta ginu. Misali:
            (1). Amina ta dafa miyar tumatir (stew), da sanyin safiya.      (wakafi)
            (2). Bafarawa ya bar biliyoyin Nairori a baitul-malin jiharsa (Sakkwato).     (aya)
            (3). Kana ganin zai iya rabuwa da ita (motarsa) ?         (alamar tambaya).
       Bakin da ke biyo baya, bayan an yi baka biyu a rubutu ya dangancin da wane daga cikin ka’idojin rubutu aka yi amfani. Idan wakafi aka yi a rubutu, karamin baki ne zai biyo baya. Idan kuma aya ko alamar tambaya ce, sai babban baki ya biyo bayan baka biyu.
 
(6) KARAN-DORI (DASH) (-).
            Ana amfani da karan-dori a rubutu, wajen rubuta tagwan kalmomi, misali, 
            (1). Ahmad yana ta safa-da-marwa a dakinsa.
            (2). Shamsiyya ta tsaya kai-da-fata, don ganin ta samu nasarar cin jarrabawarta.
            (3). Hassan yana ta fadi-tashi don ganin ya ci zabe.
            Ana amfani da karan-dori wajen hada kalma da kalma, misali, kaka-tsara-kaka, tana-kasa-tana-dabo, sa-toka-sa-katsi. Idan bayan an yi amfani da karan-dori a karshen rubutu , aya ce take ke zuwa, idan kuma ba a karshen rubutu ya zo ba , wakafi ne ke zuwa. Misali:
           (1). Siyasar kasar nan, tana-kasa-tana-dabo.
           (2). Tana-kasa-tana-dabo, damben Shago da Namadi.
            Wani lokaci ko da an yi amfani da karan-dori, babban baki na iya biyo baya, misali, wajen rubuta suna mai dauke da  Al:  Al-Mustapha, Al-Amin da sauransu. Haka zalika, ana amfani da karan-dori wajen nuna zancen wani musamman ma wajen aikin jarida, misali: Kungiyarmu ta dukufa wajen kare hakkin dan Adam - Alhaji Umaru Ahmed. Wannan karan-dorin da ya zo shi ya nuna cewa zancen wani ne. Har ila yau, ana amfani da karan-dori wajen danganta wasu batutuwa, misali: shekara 50-60, ko daga 1990-1999, awa 20-30, tarihin dandalin a daidaita sahu 2004-2009, da sauransu.
 
(7). RUWA BIYU (COLON) (:).
            Ana amfani da ruwa biyu idan za a lissafa ko zayyano wasu batutuwa yayin rubutu, kuma akasari idan an yi aya mai ruwa a rabutu, an fi yin sakin layin, misali: 
            Bashir Yahuza Malumfashi ya yi rubuce-rubuce da yawa, wanda suka kunshi littattafan hikayoyi da wakoki. A cikin littattafansa akwai:
(1)   Kudin Jini.
(2)   Zinatu Matar Gwamna.
(3)   Sinadarin Rayuwa
(4)   Bikin Kishi.
Ba wai ya zama dole duk lokacin da aka samu ruwa biyu a rubutu, ya zama sai an yi sakin layi ba, misali, Kadan daga cikin wakokin Aminuddeen Ladan Abubakar (ALA) su ne: ‘Bara A Kufa’ da ‘Sakarkari’ da Bubukuwa. Abin da nake so a fahimta shi ne, duk lokacin da aka yi ruwa biyu a rubutu, to harafin da zai  biyo baya bai zama lalle sai babban baki ba, misali, 
Ga yadda ake hada maganin: da farko a samu nono marar tsami, sai a zuba garin magani, sannan a kada, sai kuma a sha. 
Amma  wasu masana ka’idojin rubutu sun ce, dole bayan an yi ruwa biyu a rubutu, sai babban baki ya biyo baya.
 
(8). WAKAFI MAI RUWA (SEMI-COLON) (;).
           Ana amfani da wakafi mai ruwa wajen daidaita jimloli, zantuka ko maganganun da suka zo bi-da-bi, misali:
            (1). Lokacin da aka shelanta ganin watan azumin Ramadana, wasu sun yarda; wasu shakulatin-bangaro suka yi da batun; wasu kuma sun tsaya a rigar-tsakani.
            (2). Hotuna ne guda uku, na farko Bello ne; na biyu Kabiru; na uku kuma  Fahad ne. Wani abu da ake so mutane su sani, shi ne, a wannan rukunin yayin da aka yi wakafi mai ruwa a rubutu, karamin baki ne yake biyo baya, ba kamar idan an yi aya ruwa biyu ba.
  
(9) ZARCE (DOTS OR ELLIPSIS) (...).
            Ana amfani da zarce a rubutu wajen sanar da mai karatu cewa akwai sauran wani abu da ba a karasa ba, wani lokaci ana yin zarce a rubutu don abin da ake so a sanar da mai karatu ya shige shi sosai, kasancewar shi zai karasa zancen da kansa. Zarce yana farawa daga ayoyi (digo) uku zuwa sama. Misali:
(1)   Rayuwar ‘yan Afirka a Turai, ba girin-girin ba………
(2)   Idan kunne ya ji, gangar jiki………..
Sai dai idan har rubutu bai kare ba, bayan an yi  amfani da zarce a rubutu, to babban baki ne zai biyo baya, misali:
(1). Rayuwar ‘yan Afirka a Turai ba girin-girin ba…… Amma idan ka je za ka gane irin kudar da ake dandanawa.
 
(10)ALAMOMIN ZANCEN WANI (QUOTATION MARK) (“  ” ko ‘ ’)
Ana amfani da alamomin zance don kebe ko nuna zance ko magana ta wani ne. Masana ka’idojin rubutu, sun amince a yi amfani da (“ ”) ko (‘ ’) yayin kebence ko nuna zancen wani. Ana kiran wannan alama ta farko  (“ ko ‘ ) da sunan BUDE ZANCE,  ta biyu kuma (” ko ’)  ana kiran ta da sunan RUFE ZANCE. Misali: 
            Mamuda ya ce “Bello ya sayi na’urar kwamfyuta jiya.”  ko
            Mamuda ya ce ‘Bello ya sayi na’urar kwamfyuta jiya.’
Sai dai  takaddama ta kaure tsakanin masana ka’idojin rubutu, wasu su sun ce, lallai ne a saka Aya a karshen magana, zance ko jimla, misali: 
            Hassan ya ce “Ibrahim ba shi da lafiya”.
   Dalilinsu na fadin hakan shi ne, idan dai an yi aya a rubutu  to komai ya kare, idan kuwa haka ne alamar zance za ta kasance kafin aya. Wasunsu sun ce, a’a, idan har ba a sa Aya a rubutu yaushe za a gane zance, jimla ko magana ta zo karshe, bare har a sa alamar zancen wani.
  Ittifakin da aka yi shi ne, duk ka’idar da ka dauka ka yi amfani da ita an amince. Ana nufin idan ka dauki amfani da Aya bayan alamar zancen wani shi ke nan, imma kuma ka zabi ka yi amfani da sai ka sa Aya kafin alamar zancen wani duka daya ne.
 
(12). KARAN TSAYE KO SANDA JIRGE (OBLIQUE OR SLASH) (/).
      Amfanin karan tsaye ko sanda jirge a rubutu shi ne, don a nuna kalmomi biyu ko fiye da haka, wadanda suke da ma’ana daya, kuma duk wacce aka yi amfani da ita  ta wadatar. Misali:
           Ba da/bayar da 
           Domin/don 
           Sa da/sadar da.
            Kana za a iya amfani da karan tsaye ko sanda jirge a jimla, zance ko magana irin misalan da za su biyo baya:
(1)   Ka/ki amsa tambayoyi biyar kawai a wannan sashin.
(2)   Ware jinsin ka/ki daga nan: Namiji/Mace.
(3)   Wannan sashi an yi shi ne, don Yaro/Yarinya.
 
(13) DAFI (‘).
            Ana amfani da wannan alama a rubutu wajen banbamce wa mai karatu bakake da kuma wasulla da kuma yadda za a karanta a rubutu. Misali: 
            Ko’ina     maimakon      koina
            Ka’idoji   maimakon      kaidoji
            Ummul’abai’sin maimakon Ummulabaisin.
            Ka ga yin amfani da wannan alama ce ya sa aka iya gane yadda za a furta wadannan kalmomi yayin karatu. 
            Allah Ya sa wannan mukalar da zam mai amfanarwa, amin.


                                            BASHIR MUSA LIMAN.
                                    O7036925654
                                                I-MEL: diddigi@yahoo.com

Thursday, September 13, 2012

Bambanci tsakanin Turawa da Nasarawa


                        BAMBANCI TSAKANIN TURAWA DA NASARAWA

Kamar yadda tarihihi suka nuna bayan zuwan Larabawa kasar Hausa, an jaddada musulunci a kasar Hausa ta hanyoyi biyu ne. Hanya ta farko ita ce, wacce mutanen kasar Turkiyya suka bi, wanda suka shigo Afirka ta kasashen Magribi (Afrikiyya ta Arewa), wato kasashe kamar su Moroko da Tunisiya da Masar da Mauritaniya da sauran kasashen Arewacin Afirka, wanda suka gangaro zuwa kasashen Hausa. Hanya ta biyu ita ce, wacce Wangarawa (mutanen kasar Mali) suka bi, wanda suka biyo ta kasar Chadi, zuwa kasar Borno, daga bisani suka karaso kasashen Hausa. Masu tarihi sun amince da wadannan hanyoyi biyu, amma da yake rubutuna don a fahimci bambamcin da yake tsakanin Turawa da Nasarawa ne, sai na fi mayar da hankalina, ga bangaren da musulunci ya shigo kasar Hausa ta hanyar kasashen Magribi, wanda tsatson faruwar hakan shi ne, a sakamakon zuwan mutanen Turkiyya.
Mutanen Turkiyya wanda tarihi ya nuna a zamanin baya sun fi Nasarawa (wadanda ake kira Turawan Mulkin Mallaka) karfi da ilmi da wayewa, sun kuma kasance ma’abota kasuwanci da yawon bude idanu, kuma uwa-uba masu dabbaka addinin musulunci ne, wanda a ta dalilin hakan ne suka shigo kasashen Afirka.
Da farko da niyyar cinikayya suka shigo, sai dai sannu-a-hankali, sakamakon sabawa da aka yi da su, ta kuma hanyar nuna dabi’u da halaye nagari, sai suka fara yi wa mutane wa’azi, wanda ba a jima ba suka yi galaba a kan mutanen Afirka, suka kuma karbi musulunci. Hakan kuwa ya samu nasaba ne, sakamakon yanayinsu, halayyarsu da kuma sanin ya kamatarsu da zamantakewarsu. Haka dai suka yi a kasashen Hausa ma lokacin da suka shigo kasar Hausar, wanda hakan ya sanya suka yi nasara ba tare da kaulin-bala-a-malin ba.
Ya zo tarihince cewa, suit ko coat din da Nasarawa suke sanyawa, asalinta suturar mutanen kasar Turkiyya ce, wanda wani mutum ne da ake kira Mustafa Kemal Ataturk yake sanyawa. Wanda da ma na fada a baya cewa mutanen kasar Turkiyya sun fi Nasarawa wayewa da ilmi da kuma sanin duniya, don haka a sakamakon yawon bude idanu da mutanen kasar Turkiyya suke yi, ya sanya da suka je kasashen Nasarawa, sai Nasarawa suka kwaikwayi sanya coat ko suit, wanda yanzu matane da yawa suka dauka cewa coat ko suit suturar Nasarawa ce. Mai karatu ka rike wannan zai zo a gaba.
                                                  Mustafa Kemal Ataturk da 'yan tawagarsa
 

                                       Mustafa Kemal Ataturk sanye da kwat
 
Bayan mutanen Turkiyya sun jaddada musulunci a kasar Hausa ne, sai kuma Wangarawa suka sake jaddada shi. Sai dai duk da wannan jan aiki da suka yi, ba su fitar da daudar maguzanci a cikin kasar Hausa ba, wadanda suka hada da: rawar bori da camfe-camfe da zuwan wajen boka da kuma sauran ayyukan al’ada. Wadannan ayyukan al’adar sun ci gaba da faruwa ne, har zuwa lokacin da Mujaddadi Shehu Usman Dan Fodiyo, ya fara Jihadi cikin shekarar 1804, inda ya fara da Gobir, wanda ya yi ta yi har ya ci garuruwa irin su Kano da Gwandu da Daura da Zamfara da Katsina da Bauci, wanda a lokacin jihadin Jihar Bauci ta samu tutocin Shehu guda 5, wadanda suka kunshi Bauci da Gombe da Katagum da Misau da kuma Jama’are. Haka dai ya ci sauran garuruwan kasashen Hausa, da yawansu ba tare da an yi yaki ba.
Yanzu zan dawo jihadin da aka yi a Kano saboda mahimmancin da yake da shi a wannan rubutun. Cikin shekarun 1805-1806 ne, Mujaddadi Shehu ya ci kasar Kano, wanda a nan aka nada Sarki Suleiman sarautar Kasar Kano, inda cikin shekaru biyu, wato (1807-1808) aka gina masallaci da kuma makarantar islamiyya. Kuma tarihi ya nuna mutanen kasar Turkiyya ne suka kafa harsashin masallaci da makarantar.
Daga nan ne, Mujaddadi Shehu ya ci gaba da jihadi, wanda hakan ya kawo kifewar duk wata dauda ta maguzanci. Musulunci mai inganci ya samu harsashin kafuwa. Duk da cewa an samu matsaloli amma abubuwa sun yi ta gudana har zuwa shekarar 1903, wato karni na 19 ke nan, lokacin da Nasarawa (Turawan Mulkin Mallaka), suka ci kasar Hausa ke nan. Matsaloli biyu ne suka janyo Nasarawa suka ci kasar Hausa, wato matsalar cikin gida (Internal Factors) da kuma matsalar waje (External Factors).
Matsalar cikin gida ta faru ne, sakamakon kara dawowa da sha’anin mulkin masarautu da aka yi, wanda ake yi tun kafin jihadi. Inda sarakuna suke gabatar da mulki bisa ga abin da ya kwanta musu a rai, maimakon bin tafarkin shari’a. Wasunsu ma ba su da karatun addini irin na su Halifa Muhammadu Bello, bugu da kari, an mayar da Halifanci gado, maimakon karatun addininka da dacewarka ya baka Halifanci. Misali a Sakkwato bayan mutuwar Aliyu Babba, sai kawunsa Abubakar Atiku ya gaje shi. Haka a Kano, bayan mutuwar Sarki Ibrahim Dabo (1816-1846), sai ‘ya’yansa uku suka gaje shi, daya-bayan-daya. Tarihi ya kuma nuna cewa, a dukkan masarautun da aka yi jihadi an samu wadannan matsalolin, wanda hakan ya janyo ake mulkin kama karya maimakon mulki bisa tafarkin shari’a.
Hakan ya kawo aka fara fadan karon-battar-karfe, gami da fito-na-fito don neman sarauta, misali a Kano da Gombe da Muri da Hadejiya duk hakan ya faru. Ire-iren wadannan matsalolin cikin gidan da suka dabaibaye kasar Hausa ne, suka sanya Nasarawa yin nasara a kasar Hausa, tun da sun yi amfani da rarrabuwar kai wajen karya sarakunan kasar Hausa. Da ma kowa ya sani rashin hadin kai na jawo a farraka al’umma komai yawanta.
Idan muka koma matsalolin waje (External Factors) kuma, sai mu gane cewa, Nasarawa irin su Mango Park da William Lander da kuma Letitra Strode Landern waxanda ake kira Landern Brothers da Clapperton da Barth da Overweg da Vogel, suka tura wa Nasarawa bayanan leken asiri. Haka akwai rohoto daga mutanen kasar Jamus da Dokta Gerhard Rolfs ya yi a Tafiya Mabudin Ilmin da ya yi daga Tripoli (kasar Libya) zuwa Legas ta Najeriya. Har ila yau an samu bayanai a kan kasar Hausa daga Gustav Nactigal, wanda Sarki William na Prussia ya turo da kyaututtuka zuwa wajen Shehu Omar a Kukawa, wanda bayanin takardar da aka turo Nactigal tana kunshe da wani ihsani da aka yi wa Shehu Umar din, wanda hakan ya samu ne, a dalilin tarba da karramawar da ya yi wa ‘yan hakar ma’adanan kasar Jamus. Bugu da kari an samu rahotannin daga ‘yan hakar ma’adanan kasar Faransa.
 
                    Landern Brothers a lokacin da suka ziyarci Sarkin Badagiri a Legas
 
                                              Zanen hoton Mungo Park
 
Rahotannin suna dauke da al’adu da noma da kiwo da tattalin arziki da muhalli da masarautu da nazarin kasa da yanayi da kuma sauran hanyoyin rayuwar al’ummar Hausawa. Da wadannan rahotannin Nasarawa suka yi amfani, wanda daga karshen-karshe suka ci kasar Hausa, wanda tarihi ya nuna sun shigo kasar Hausa bayan zuwan mutanen kasar Turkiyya ne.
 
An bar mutanen kasar Ingila sun shigo kasar Hausa ne cikin ruwan sanyi, ba tare da sa-toka-sa-katsi ko kai-wa-ruwa-rana ba, kafin daga bisani aka fara yake-yake, dalilin da ya sa aka bar su suka shiga kasar Hausa cikin ruwan sanyi shi ne, su ma an gan su sanye da suit ko coat, wanda kuma da ma an ga mutanen kasar Turkiyya suna sanya irin ta. Mutanen Turkiyya kuwa Bahaushe ya san mutanen kirki ne, wannnan sai ya sanya Nasarawa suka sakata, suka bararraje, suka kuma wala, ba tare da wani ya lakuci hancinsu ba! Wanda hakan ya sanya suka nemi wuce makadi da rawa, ta hanyar fitowa da manufofinsu ta son yada addinin Kiristanci, da kuma son kwashe dukiyar da take arewa, sai aka yi musu tawaye, ta hanyar taka musu burki, bayan an nuna su da yatsa, a lokaci guda kuma aka shirya yakar su, wanda hakan ya kawo aka yi ta gwajin kwanjin yake-yake tsakanin mutanen Hausa da kuma masu jajayen kunnuwa.
Kada ka gaji, biyo ni kadan zuwa baya, lokacin da mutanen kasar Turkiyya suka shigo kasar Hausa, sun shaida cewa daga kasar Turkiyya suke, wanda daga nan ne, Hausawa suka fara kiransu da Turkawa, ma’ana suka Hausantar da sunan. Wannan al’ada da dabi’a ce ta Malam Bahaushe wato ya hausantar da duk wani abu da ya ji an ambata, don yarensa ya zama ya hadiye shi, don kuma ya samu saukin iya furtawa da kuma gane shi. Misali, ya hausantar da sunan Khadijah zuwa Hadiza karshe da ya ga sunan yana ba shi wuya sai ya hausantar zuwa Dija ko Dije. Haka ya Hausantar da sunan Usman zuwa Usmanu karshe zuwa Manu. Wannnan ga fannin sunayen mutane ke nan.
Malam Bahaushe ya hausantar da kalmar Din zuwa Addini, Ilmu zuwa Ilimi, Al-khair zuwa Alheri da sauran batutuwa da Bahaushe yake hausantarwa. Wannan dalili ne, ya sanya Bahaushe ya Hausantar da sunan kasar Turkey zuwa Turkiyya, mutanen kasar Turkiyya kuma zuwa Turkawa, karshe da ya ga hakan yana yi wa harshensa tsauri, sai ya sake hausantarwa zuwa Turawa. Namiji Bature maimakon Baturke; ta mace, Baturiya maimakon Baturkiya.
Wannan ta sa da Bahaushe ya ga Nasarawa da irin kayan Turkawa, sai ya fara kiran su da Turawa, maimakon ya tambayi sunansu. Bayan Nasarawa sun ci kasar Hausa da yaki ne (1903-1906), sai suka bi diddigin dalilin da ya sa Hausawa suke kiran su da Turawa, a nan suka fahimci tsatson sunan ya samo asali a ta dalilin sunan da ake kiran mutanen kasar Turkiyya ne, daga nan sai suka nemi a daina kiran su da Turawa, a nan kilu-ta-ja-bau! Maimakon a daina kiran su da Turawa, sai kuma abin ya zama a garin gyaran gira aka rasa ido, domin an dawo ana kiran su da kafirai. Wannan ce ta sanya Nasarawa suka yi ruwa, suka tsaki, suka yi uwa- da–makarbiya, wajen janyo hankalin Hausawa da cewa, ku musulmi ne, masu bin Kur’ani, idan kuka duba littafinku za ku ga an kira mu da Nasara ne ba kafirai ba, wannan ce ta sanya wadanda suka hankalta suka Hausantar da sunan Nasara zuwa Nasarawa, wannan ne ma kuma ya sanya ake kiran sunan unguwar da Nasara suka zauna a Kano da sunan Nasarawa.
Sai dai ko a wancan lokacin an samu wadanda ba ruwansu, in dai mutum farar fata, mai jan kunnuwa da kuma gashi yana yalki kuma sanye da suit ko coat, to sunansa Bature, jam’insu kuma Turawa. Wanda har zuwa yanzu da na yi rubutun nan, wasu ba ruwansu don tantance Turawa da Nasarawa. Kuma wasu ma ba su san ko akwai bambamci tsakanin Turawa da kuma Nasarawa ba. Ko Bature da Banasare ba.
A karshe ina fata wannan mukala za ta zama sila da za ta sanya a fahimci bambancin da ke tsakanin Turawa da Nasarawa.

Bashir Musa Liman
Marubuci, Manazarci da kuma sharhi a kan al’amuran yau da kullum.
07036925654
 
 

Wednesday, September 12, 2012

Wakar Najeriya


Waqar Najeriya
Sakamakon halin da Najeriya ta kasance a ciki, sai na yi nazari haxe da fito da hanyar da komai zai daidaita, a samu zaman lafiya a qasa. Waqa ce da ta bayyana matsalolin da suka yi cacukwi da kwalar Najeriya har suke neman farraqa ta. Ina fata za a yi nazarin waqar don a samun romon darussan da take koyarwa. A sha karatu lafiya:

1 Godiya ga Jallah Sarki xaya,
Da ake bauta masa Shi xaya,
Shi Ya haskaka rana a duniya,
Taimake ni a waqar Najeriya.


2 Salati dubu ga Angon Aisha,
Wanda ya hana aikata alfasha,
Kaqi bin sa ka zama shashasha,
A qarshe ka yi kuka da idaniya.

3 A yanzu na kasance cikin qunci,
   Idanuna na zafi sun gaza barci,
   Zuciyata kuwa cike da takaici,
    Da na kalli qasata Najeriya.

4 Abubuwa sun sukurkuce,
Tabbas al’amura sun rikice,
Najeriya kuwa ta valvalce,
Ya Ubangiji ceci Najeriya.

5 Yanzu gani ina cikin kuka,
Rayuka na salwanta babu iyaka,
Saboda tashin bam babu iyaka,
Haka za a ci gaba a Najeriya?

6 Shugabanni kamar almajirai,
Sun maida‘yan Naija sakarkarai?
Kuma tabbas duk sun sani sarai,
Suna ta walawa da kwalliya.

7 Yanzu Arewa ta koma baya,
Tattalin arziqi ya samu karaya,
Shugabanninta sun juya baya,
Ga taruka amma babu matsaya.

8 Cacai da baki suna furtawa,
Hanyoyin da zai magantawa,
Amma sun kasa aiwatarwa,
Sun koma gefe suna dariya.

9 Al’amarin gobara daga kogi,
Shugabanni sun shiga sabgogi,
Sai tarukan banza da na bogi,
To ko yaushe za a yi dariya?

10 Wadatar zuciya, tafi dukiya,
Farin cikin zuciya, yafi dukiya,
Ramuwar gayya baya sa dariya,
Zaman lafiya, yafi zama sarauniya.

11 Zuciyata ta shiga harbawa,
Idanuna sun yi ja har da kaxawa,
 Qwaqwalwata ta shiga sarawa,
Ina ta gudu, ina ta haxa hanya.

12 Idan na tuna sai na ji hawaye,
Annunshuwa da murna sun yaye,
Tafiya ta yi tafiya babu tsimaye,
Abubuwa za su daidaita a Najeriya?

13 Yanzu ana barci da ido xaya,
Gudun kada a aikata maka tsiya,
An kasa zama tsintsiya guda xaya,
Hakan ya sanya Turawa dariya.

14 Ka shiga mota za ka yi tafiya,
Ga jami’an tsaro sun cika hanya,
Riqe da bindiga suna zare idaniya,
Sai su yi harbi su kuma yi dariya.

15 Masu babura suna yin turi,
Wai da babura ake kaiwa hari,
Duk da hakan ana kaiwa hari,
Hakan zalunci ko qin gaskiya?

16 Gwamnati ta ce ai tattaunawa,
Boko Haram sun zam amincewa,
Qarshe aka sharar da sulhuntawa,
Anya ana so a yi zaman lafiya?

17 Boko Haram za ta zam vacewa,
Inji Jonathan ko me ya yi takawa?
Yanzu ga hare-hare na ta qaruwa,
Shugaba ne ko karan-kaxa-miya?

18 A yanzu hankali a tashe yake,
Ta ko’ina ka duba a tsaye ake,
Idanun mutane kalle-kalle suke,
Kasancewar qasa ba zama lafiya.

19 Ba ta wutar lantarki ake yi ba,
Ko ruwan sha mai sanyi ake yi ba,
Ko a samu hanyoyin motoci ba,
Kai dai a samu zaman lafiya.

20 Mai cin qasa kiyayi ta shuri,
A dava wuqa a ciki ana kirari,
Tabbas abubuwa ba sa cikin tsari,
Ana ta yin qwan-gaba-qwan-baya.

21 Idan na kalli wannan duniya,
Samanta rufe yake da samaniya,
Ciki har da babban kogin maliya,
An vata komai don rashin gaskiya.

22 Bakuna sun zam rabuwa,
Kan yadda za ai shawowa,
Matsalar da ta-qi-cinyewa,
Wayyo Allah! Qasata Najeriya.

23 Cin hanci har da rashawa,
Ka yi aiki har  da gamawa,
Kuxin fansho an hanawa,
Har mutuwa babu naira xaya.

24 Jaridu ku tsayar da gaskiya,
Kada ku ba da labarin waskiya,
Ko ku riqa goyon bayan qarya,
Kullum ku riqa watsa gaskiya.

25 Amurka mai faxa da ta’addanci,
Har yanzu tana cikin halin firgici,
Kasancewar ba ta samun sassauci,
Sai ma barci take yi da ido xaya.

26 Kada ta zuga ‘yan Najeriya,
Har su tsokalo babbar zuliya-
Ta dodo mai tsananin qarfin tsiya,
A qarshe a yi ta kuka da idaniya.

27 ‘Yan Kudu suna kira a raba qasa,
Domin Arewa ba ta bunqasa qasa,
‘Yan Arewa sun qi yarda a raba qasa,
Sai sharar gara suna sheqa dariya.

28 Jama’a a koma ga Allah,
A tsayar da azumi da Sallah,
Da yin nafila don samun falalah,
Allah Zai bada zaman lafiya.

29 Tawassali da Annabin qarshe,
Mai kyawun fata har da harshe,
Mai furta kalamai a tausashe,
Allah Ya kawo mana zama lafiya.

30 Bashirun jaridar Aminiya,
Da ya je Kano har da Zariya,
Yayan Ahmad da Shamsiyya,
‘Yan Najeriya a zauna lafiya.

31 Tammat a nan zan sa aya,
A waqa mai baiti talatin da xaya,
Wadda take kira a zauna lafiya,
Cikin shekarar 2012 aka shirya.